วงจรน้ำหลากกับการอพยพของกุ้งก้ามกราม: วางแผนลงเบ็ดใน 4 แม่น้ำภาคกลาง

เคยไหม ช่วงหนึ่งตกกุ้งได้ดีตามตอม่อหรือหน้าดิน แต่พอเข้าหน้าน้ำเหนือหลาก กุ้งกลับหายไปจากหมายเดิมเหมือนไม่เคยมีอยู่ กุ้งไม่ได้หายไปไหน มันแค่ขยับตามจังหวะของแม่น้ำ และจังหวะนั้นอ่านได้ถ้าเข้าใจวงจรชีวิตของกุ้ง

บทความนี้พาไปดูว่าน้ำหลากช่วงกันยายนถึงพฤศจิกายนเปลี่ยนตำแหน่งกุ้งอย่างไร ใน 4 ลุ่มน้ำ ได้แก่ เจ้าพระยา ท่าจีน แม่กลอง และปราจีนบุรี-บางปะกง โดยแยกให้เห็นว่าส่วนไหนเป็นข้อมูลจากกรมประมงและงานวิจัย และส่วนไหนเป็นแนวโน้มจากประสบการณ์หน้างาน

วงจรชีวิตที่ต้องรู้ก่อนวางแผน

กุ้งก้ามกรามโตในน้ำจืด แต่ตัวอ่อนต้องอยู่ในน้ำกร่อยจึงจะรอด แม่กุ้งที่มีไข่จึงเดินทางลงไปปล่อยลูกที่ปากแม่น้ำ แล้วลูกกุ้งค่อยย้อนกลับขึ้นมาโตในน้ำจืด รายละเอียดทั้งวงจร ตั้งแต่ระยะไข่ ตัวอ่อน จนถึงกุ้งก้ามฟ้า อยู่ในบทความ วงจรชีวิตกุ้งก้ามกราม

สำหรับการวางแผนออกทริป มีสามเรื่องที่ต้องจำไว้

• ตัวที่อพยพลงคือแม่กุ้งที่มีไข่ การผสมพันธุ์เกิดในน้ำจืดก่อนออกเดินทาง ตัวผู้และกุ้งที่ไม่มีไข่ยังอยู่ในแม่น้ำ แค่หลบกระแส
• กุ้งวางไข่ได้ตลอดปี น้ำหลากไม่ได้เป็นตัวเริ่มการวางไข่ แต่เป็นแรงช่วยพาแม่กุ้งลงไปทางปากแม่น้ำ และแม่กุ้งที่มีไข่ยังพบได้ต่อเนื่องไปจนถึงหน้าหนาว
• เขื่อนกั้นเส้นทางนี้ กรมประมงระบุว่าเขื่อนทำให้กุ้งไม่สามารถอพยพไปวางไข่ที่ปากแม่น้ำได้ กุ้งที่พบเหนือเขื่อนจึงมักมาจากการปล่อยพันธุ์ เวลาวางแผนตามรอยการอพยพ ให้คิดเฉพาะช่วงแม่น้ำใต้เขื่อนลงไปถึงปากอ่าว

งานวิจัยที่ระบุเดือนอพยพของกุ้งใน 4 แม่น้ำภาคกลางโดยตรงยังหาได้น้อย ข้อมูลรายเดือนในบทความนี้จึงเป็นแนวโน้มจากประสบการณ์หน้างาน ไม่ใช่ตัวเลขจากการสำรวจ

สองเฟสของการเดินทางตามมวลน้ำ

เฟสแม่กุ้งลงต่ำ ช่วงสิงหาคมถึงตุลาคม

ช่วงน้ำเหนือหลากสูงสุด แม่กุ้งที่มีไข่ใช้กระแสน้ำช่วยพาลงไปทางปากอ่าวและเขตน้ำกร่อยโดยเปลืองแรงน้อยลง

หน้างานช่วงนี้กระแสไหลแรง ตะกอนแขวนลอยสูงจนน้ำเป็นสีแดง กุ้งไม่ออกมากินกลางแม่น้ำ แต่จะเข้าหลบตามซอกหิน ตอม่อชั้นใน หรือหลุมลึกริมตลิ่ง

เฟสกุ้งกลับมากระจายตัว ช่วงพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์

ลูกกุ้งที่ฟักในช่วงน้ำหลากจะเริ่มย้อนขึ้นมาโตในน้ำจืด แต่ยังตัวเล็กมาก ไม่ใช่กุ้งที่เราตกได้ในฤดูเดียวกัน

กุ้งที่ตกได้ดีช่วงนี้คือกุ้งโตที่อยู่ในแม่น้ำอยู่แล้ว พอน้ำเริ่มใส นิ่ง และเย็นลง กุ้งที่เคยหลบกระแสจะออกมากระจายหากินตามโครงสร้างหน้าดิน ตอม่อสะพาน และโคนเสาเรือน

กุ้งอยู่ไหนในแต่ละเดือน ใน 4 แม่น้ำหลัก

แม่น้ำเจ้าพระยา

ครอบคลุมสมุทรปราการ นนทบุรี ปทุมธานี และอยุธยา

กันยายนถึงตุลาคม มวลน้ำเหนือหลากปะทะน้ำหนุน น้ำเอ่อล้นตลิ่งนอกคันกั้นน้ำ กุ้งกระจายตัวลงต่ำไปทางสมุทรปราการ นนทบุรีตอนล่าง และจุดเชื่อมต่อที่แม่น้ำกว้าง กุ้งแถวอยุธยาและปทุมธานีจะซุกตัวลึก ตกยาก ต้องใช้ตะกั่วหนัก

พฤศจิกายนถึงธันวาคม น้ำเหนือเริ่มลด กุ้งกลับมาเกาะตามแนวตอม่อและแนวกระแสน้ำเบาในปทุมธานีและอยุธยา ถือเป็นช่วงเปิดฤดูตกกุ้งเจ้าพระยาอย่างแท้จริง

แม่น้ำท่าจีน

ครอบคลุมสมุทรสาคร นครปฐม และสุพรรณบุรี

กันยายนถึงตุลาคม ท่าจีนเป็นแม่น้ำคดเคี้ยวที่รับน้ำซึ่งแยกมาจากเจ้าพระยา ช่วงนี้แม่กุ้งลงไปหนาแน่นแถบตอนล่างใกล้ปากแม่น้ำฝั่งสมุทรสาคร

พฤศจิกายนถึงมกราคม เมื่อประตูระบายน้ำเริ่มลดการระบาย น้ำท่าจีนมักนิ่งเร็วกว่าเจ้าพระยา กุ้งขยับขึ้นมาแถวนครชัยศรี สามพราน และอำเภอเมืองนครปฐม หน้าดินแถบนี้กุ้งเข้าแตะเหยื่อได้ดีตลอดแนว

เขตน้ำกร่อยขยับขึ้นลงตามปริมาณน้ำจืด ช่วงน้ำหลากหนักน้ำเค็มจะถูกดันลงไปใกล้ปากอ่าวกว่าปกติ ถ้าต้องการรู้ว่าจุดไหนยังเป็นน้ำกร่อย ให้ดูค่าความเค็มจากสถานีตรวจวัดของหน่วยงานรัฐ

แม่น้ำแม่กลอง

ครอบคลุมสมุทรสงครามและราชบุรี

แม่กลองมีเขื่อนหลายชั้นทางต้นน้ำ น้ำจึงค่อนข้างใสและระดับน้ำขึ้นกับการระบายของเขื่อน ส่วนตอนล่างได้รับอิทธิพลน้ำขึ้นน้ำลงจากอ่าวไทยชัดเจน

กันยายนถึงตุลาคม เมื่อเขื่อนเพิ่มการระบาย กุ้งถอยลงไปอยู่แถบสมุทรสงคราม อัมพวา และบางคนที

พฤศจิกายนถึงธันวาคม ปลายฝนต้นหนาว น้ำแม่กลองกลับมาใสและเย็นลงเร็ว กุ้งชุกชุมขึ้นแถวโพธารามและอำเภอเมืองราชบุรี ถือเป็นหมายทองของสายวัดกุ้งก้ามฟ้า

แม่น้ำปราจีนบุรี-บางปะกง

ครอบคลุมปราจีนบุรีและฉะเชิงเทรา

กันยายนถึงตุลาคม แม่น้ำปราจีนบุรีรับน้ำป่าจากเขาใหญ่และสระแก้ว น้ำหลากลงบางปะกงเร็ว กุ้งลงไปกระจายตัวแถบแปดริ้วและเขตน้ำกร่อยตอนล่าง

พฤศจิกายนถึงมกราคม น้ำป่าหมด น้ำเริ่มทรงตัว และน้ำเค็มจากปากอ่าวเริ่มหนุนขึ้นมาเบา ๆ กุ้งเริ่มกลับขึ้นแม่น้ำปราจีนบุรี ตั้งแต่บ้านสร้างไปจนถึงอำเภอเมืองปราจีนบุรี

ปฏิทินวางแผนออกทริปตกกุ้งแม่น้ำ

ปฏิทินนี้มองจากมุมคนตก ส่วนภาพรวมของวงจรชีวิตทั้งปีดูได้จาก ปฏิทินวงจรชีวิตกุ้งก้ามกราม

ปฏิทินนี้เป็นแนวโน้ม ปีที่ฝนมาช้าหรือเขื่อนระบายน้ำนานกว่าปกติ ทุกช่วงจะเลื่อนตามไปด้วย ให้ดูสภาพน้ำจริงประกอบเสมอ

เตรียมตัวช่วงรอยต่อตุลาคมถึงพฤศจิกายน

ช่วงรอยต่อนี้สภาพน้ำผันผวนมาก สลับกันระหว่างน้ำหลากท้ายฤดูกับน้ำนิ่งต้นหนาว ก่อนออกทริปให้เช็กสามเรื่องนี้

ระดับน้ำและอัตราระบายท้ายเขื่อน

สำหรับเจ้าพระยา ถ้าเขื่อนเจ้าพระยายังระบายเกิน 1,500-2,000 ลบ.ม./วินาที การตกตอนบนยังทำได้ยาก ควรลงมาเล่นหมายตอนล่างแทน

แม่กลองใช้เกณฑ์ตัวเลขเดียวกันไม่ได้ เพราะปริมาณระบายปกติของระบบแม่กลองต่ำกว่าเจ้าพระยามาก ให้ดูระดับน้ำเทียบตลิ่งที่สถานีวัดน้ำใกล้หมายแทน ถ้าระดับยังสูงและขึ้นต่อเนื่อง ให้ถือว่ายังเป็นน้ำหลาก

เรื่องระดับน้ำกับพฤติกรรมกุ้งแบบละเอียด อ่านต่อได้ที่ ระดับน้ำและกระแสน้ำมีผลต่อกุ้งอย่างไร

จังหวะน้ำนิ่งตอนน้ำเปลี่ยนทิศ

ในช่วงแม่น้ำที่ได้รับอิทธิพลน้ำขึ้นน้ำลง แม้เป็นหน้าน้ำหลาก ตอนที่น้ำกำลังเปลี่ยนทิศกระแสจะชะลอลงชั่วคราวประมาณ 30-60 นาที เป็นนาทีทองที่กุ้งยอมออกจากซอกมาแตะเหยื่อ ดูเวลาได้จาก ตารางน้ำขึ้นน้ำลง

ข้อนี้ใช้ไม่ได้กับแม่น้ำช่วงบนที่น้ำเหนือแรงจนกระแสไม่กลับทิศเลย ถ้าหมายอยู่ไกลจากปากอ่าว ให้ดูว่ากระแสชะลอจริงหรือไม่ก่อนจะรอจังหวะนี้

เหยื่อและหัวเชื้อในน้ำขุ่น

กุ้งหาอาหารด้วยการดมกลิ่นและการสัมผัสเป็นหลัก ในน้ำหลากที่ตะกอนสูง การมองเห็นแทบไม่ช่วย กลิ่นจึงเป็นสัญญาณหลักที่กุ้งใช้หาเหยื่อ เหยื่อที่ปล่อยกลิ่นได้ต่อเนื่องจึงมีโอกาสถูกพบมากขึ้น

แหล่งข้อมูลและการศึกษาเพิ่มเติม

• ศูนย์พัฒนาการเพาะเลี้ยงกุ้งก้ามกราม กรมประมง. หลักการเพาะเลี้ยงกุ้งก้ามกราม
• ธงชัย นิติรัฐสุวรรณ และคณะ. ฤดูวางไข่ของกุ้งก้ามกรามในแม่น้ำตรัง. วารสารวิทยาศาสตร์บูรพา, 2565
• FAO. ชีววิทยาและพฤติกรรมการกินของกุ้งก้ามกราม
• กรมชลประทาน. รายงานสถานการณ์ลุ่มน้ำเจ้าพระยา

บทความที่เกี่ยวข้องจาก AminoX Lab

หากคุณสนใจการตกกุ้งในแม่น้ำธรรมชาติ สามารถศึกษาเรื่องที่เกี่ยวข้องเพิ่มเติมได้ เช่น

• วงจรชีวิตกุ้งก้ามกราม: จากลูกกุ้งตัวจิ๋ว สู่กุ้งก้ามฟ้าในแม่น้ำไทย
• วิธีอ่านหมายตกกุ้งก้ามกราม: ดูแม่น้ำให้ออก แล้วหาทางเดินกุ้งให้เจอ
• ระดับน้ำและกระแสน้ำมีผลต่อกุ้งอย่างไร
• หัวเชื้อตกกุ้งทำงานอย่างไรในสภาพน้ำจริง